Στην καθημερινότητα, πολλοί άνθρωποι απαντούν «είμαι καλά» ακόμη κι όταν μέσα τους βιώνουν ένταση, κόπωση, θλίψη ή άγχος. Μπορεί να χαμογελούν, να ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις τους, να στηρίζουν τους άλλους και να δείχνουν ότι έχουν τον έλεγχο, ενώ στην πραγματικότητα δυσκολεύονται σιωπηλά.
Το «χαμογελαστό τραύμα» δεν είναι ιατρικός όρος. Περιγράφει, όμως, μια εμπειρία που αρκετοί άνθρωποι αναγνωρίζουν: την ανάγκη να φαίνονται δυνατοί, χαρούμενοι ή λειτουργικοί, ακόμη κι όταν εσωτερικά νιώθουν εξαντλημένοι ή μόνοι.
Όταν το χαμόγελο γίνεται τρόπος προστασίας
Το χαμόγελο δεν είναι πάντα προσποίηση. Πολλές φορές λειτουργεί ως ένας τρόπος προστασίας. Κάποιος μπορεί να έχει μάθει από μικρός ότι δεν πρέπει να επιβαρύνει τους άλλους, ότι πρέπει να είναι δυνατός ή ότι τα δύσκολα συναισθήματα πρέπει να μένουν κρυμμένα.
Έτσι, το «είμαι καλά» γίνεται μια αυτόματη απάντηση. Όχι επειδή όλα είναι πραγματικά καλά, αλλά επειδή το να πει κανείς την αλήθεια μπορεί να μοιάζει δύσκολο, εκτεθειμένο ή ακόμη και επικίνδυνο συναισθηματικά.
Πώς μπορεί να αναγνωριστεί;
Οι άνθρωποι που κρύβουν τη δυσκολία τους πίσω από ένα χαμόγελο συχνά δεν φαίνονται απαραίτητα «καταβεβλημένοι» στους γύρω τους. Μπορεί να είναι κοινωνικοί, εργατικοί, υποστηρικτικοί και φαινομενικά ήρεμοι.
Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα μπορεί να υπάρχουν σημάδια όπως:
- συνεχής προσπάθεια να δείχνουν ότι όλα είναι υπό έλεγχο,
- δυσκολία να μιλήσουν για τις δικές τους ανάγκες,
- ενοχές όταν παραδέχονται ότι δεν είναι καλά,
- φόβος ότι θα γίνουν βάρος στους άλλους,
- έντονη κόπωση μετά από κοινωνικές ή επαγγελματικές υποχρεώσεις,
- αίσθημα κενού ή μοναξιάς όταν μένουν μόνοι,
- τάση να φροντίζουν τους άλλους, αλλά να παραμελούν τον εαυτό τους.
Γιατί δυσκολευόμαστε να πούμε ότι δεν είμαστε καλά;
Πολλές φορές η δυσκολία δεν βρίσκεται μόνο στο συναίσθημα, αλλά και στην άδεια που δίνουμε στον εαυτό μας να το εκφράσει. Μπορεί να υπάρχουν σκέψεις όπως «δεν έχω λόγο να παραπονιέμαι», «άλλοι περνούν χειρότερα», «πρέπει να είμαι δυνατός» ή «αν μιλήσω, θα κουράσω τους άλλους».
Αυτές οι σκέψεις μπορεί να κάνουν τον άνθρωπο να πιέζει ακόμη περισσότερο τον εαυτό του. Αντί να ζητήσει στήριξη, προσπαθεί να συνεχίσει σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Με τον καιρό, όμως, αυτή η συνεχής προσπάθεια να φαίνεται καλά μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική εξάντληση.
Η δύναμη δεν σημαίνει να αντέχουμε τα πάντα
Συχνά μπερδεύουμε τη δύναμη με την αντοχή. Θεωρούμε δυνατό εκείνον που δεν λυγίζει, δεν ζητά βοήθεια και δεν δείχνει ευαλωτότητα. Στην πραγματικότητα, όμως, δύναμη μπορεί να σημαίνει και το αντίθετο: να αναγνωρίζουμε πότε κάτι μας ξεπερνά, να μιλάμε για αυτό και να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να υποστηριχθεί.
Το να παραδεχτεί κανείς ότι δεν είναι καλά δεν ακυρώνει όσα έχει καταφέρει. Δεν σημαίνει ότι είναι αδύναμος ή ανεπαρκής. Σημαίνει ότι είναι άνθρωπος και ότι οι ανάγκες του αξίζουν χώρο.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;
Η ψυχοθεραπεία προσφέρει έναν ασφαλή χώρο όπου ο άνθρωπος μπορεί να μιλήσει χωρίς να χρειάζεται να κρατά μια εικόνα. Δεν χρειάζεται να δείχνει δυνατός, ήρεμος ή «τακτοποιημένος». Μπορεί να φέρει στη θεραπεία αυτό που πραγματικά βιώνει, ακόμη κι αν δεν ξέρει ακριβώς πώς να το περιγράψει.
Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, μπορεί να αναγνωρίσει τα μοτίβα που τον οδηγούν να κρύβει τη δυσκολία του, τις σκέψεις που τον κάνουν να πιέζεται και τους φόβους που συνδέονται με την έκφραση της ευαλωτότητας. Σταδιακά, μπορεί να μάθει να ακούει περισσότερο τις ανάγκες του και να δημιουργεί πιο ειλικρινείς τρόπους σύνδεσης με τον εαυτό του και τους άλλους.
Τι μπορώ να αρχίσω να παρατηρώ;
Ένα πρώτο βήμα δεν είναι απαραίτητα να τα πείτε όλα σε όλους. Μπορεί να είναι απλώς να αρχίσετε να παρατηρείτε πιο ειλικρινά τον εαυτό σας.
- Πότε λέω «είμαι καλά» ενώ δεν είμαι;
- Τι φοβάμαι ότι θα συμβεί αν μιλήσω ανοιχτά;
- Ποιες ανάγκες μου βάζω συστηματικά στην άκρη;
- Σε ποιους ανθρώπους νιώθω λίγο πιο ασφαλής να είμαι ο εαυτός μου;
- Τι θα έλεγα σε έναν άνθρωπο που αγαπώ, αν ένιωθε όπως εγώ;
Η αυτοπαρατήρηση δεν έχει στόχο την κριτική. Έχει στόχο την κατανόηση. Όσο περισσότερο καταλαβαίνουμε τι προσπαθεί να προστατεύσει η «μάσκα», τόσο πιο σταδιακά μπορούμε να βρούμε άλλους τρόπους φροντίδας.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι κακό να δείχνω ότι είμαι καλά;
Όχι απαραίτητα. Όλοι επιλέγουμε πότε και σε ποιον θα δείξουμε τη δυσκολία μας. Το πρόβλημα ξεκινά όταν νιώθουμε ότι δεν επιτρέπεται ποτέ να είμαστε ειλικρινείς ή όταν η ανάγκη να δείχνουμε καλά μάς εξαντλεί.
Γιατί νιώθω ενοχές όταν λέω ότι δυσκολεύομαι;
Οι ενοχές μπορεί να συνδέονται με την πεποίθηση ότι πρέπει πάντα να είστε δυνατοί ή ότι οι δικές σας ανάγκες είναι λιγότερο σημαντικές. Αυτές οι σκέψεις μπορούν να διερευνηθούν μέσα στην ψυχοθεραπεία.
Πώς μπορώ να αρχίσω να μιλάω πιο αληθινά;
Μπορείτε να ξεκινήσετε σταδιακά, με έναν άνθρωπο που νιώθετε πιο ασφαλή ή μέσα σε ένα θεραπευτικό πλαίσιο. Δεν χρειάζεται να αποκαλύψετε τα πάντα αμέσως. Αρκεί ένα πρώτο ειλικρινές βήμα.
Πότε είναι καλό να ζητήσω βοήθεια;
Αν νιώθετε ότι προσπαθείτε συνεχώς να δείχνετε καλά ενώ μέσα σας δυσκολεύεστε, αν βιώνετε εξάντληση, μοναξιά, άγχος ή θλίψη που δεν μοιράζεστε, η ψυχοθεραπεία μπορεί να σας βοηθήσει να το διερευνήσετε με ασφάλεια.
Δεν χρειάζεται να είστε πάντα καλά
Το «είμαι καλά» μπορεί μερικές φορές να κρύβει πολλά περισσότερα από όσα φαίνονται. Το να επιτρέψετε στον εαυτό σας να αναγνωρίσει ότι δυσκολεύεται δεν είναι αποτυχία. Είναι ένα πρώτο βήμα ειλικρίνειας και φροντίδας.
Η Δανάη Κατωπόδη, Ψυχολόγος MSc., πραγματοποιεί συνεδρίες ψυχοθεραπείας και συμβουλευτικής στα Ιωάννινα, καθώς και online συνεδρίες. Μπορείτε να επικοινωνήσετε για να διερευνήσετε με ασφάλεια όσα μπορεί να κρύβονται πίσω από το «είμαι καλά».